ΟΙ ΤΟΠΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΟΡΕΣΙΕΣ ΤΟΥΣ

ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΦΟΡΟΥΜ ΤΗΣ ΔΑΝΕΙΣΤΙΚΗΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ: http://dwdekato.forumgreek.com/forum-f22/topic-t73.htm#433

Σήμερα όλοι οι άνθρωποι, τόσο στις διαφορές περιοχές της Ελλάδας όσο και σε πολλές άλλες χώρες του κόσμου, ακολουθούν μια κοινή μόδα στο ντύσιμό τους. Μεγάλα εργοστάσια ή βιοτεχνίες ετοιμάζουν τα ενδύματα και οι άνθρωποι τα προμηθεύονται από τα καταστήματα.

Τη μορφή των ενδυμάτων την αποφασίζουν οι λεγόμενοι οίκοι μόδας και οι σχεδιαστές μόδας που εργάζονται σε αυτούς. Αυτοί αποφασίζουν τόσο το σχήμα των ενδυμάτων όσο και το χρώμα που θα φορεθεί την κάθε εποχή, φροντίζοντας να αλλάζουν συχνά το στιλ ώστε η κάθε εποχή να ξεχωρίζει από τις άλλες.

Παλιότερα οι άνθρωποι ετοίμαζαν τα ρούχα που φορούσαν μόνοι τους. Χωρίς μηχανές. Τα ρούχα τότε ράβονταν στο χέρι. Και ράβονταν για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο. Έτσι δύσκολα συναντούσες ανθρώπους που να φορούν ακριβώς τα ίδια σε αντίθεση με τη δική μας πραγματικότητα που είναι συχνό φαινόμενο οι άνθρωποι να φορούν το ίδιο ακριβώς πουκάμισο ή πανταλόνι κλπ.

Όμως και τότε, στα παλιά τα χρόνια, επικρατούσε σε κάθε τόπο και εποχή κάποια κοινή μόδα που επηρέαζε την εμφάνιση των ενδυμάτων. Και ήταν αυτή η συνήθεια που δημιούργησε τις παραδοσιακές όπως τις λέμε σήμερα ενδυμασίες και που έχουν το όνομα της περιοχής που τις δημιούργησε.

Οι μαθητές των σχολείων της χώρας μας συχνά κάνουν εργασίες για τις παραδοσιακές ενδυμασίες. Διότι οι ενδυμασίες αυτές όπως και κάθε τι άλλο παραδοσιακό αποτελούν τμήμα του λαϊκού μας πολιτισμού. Και ο πολιτισμός ενός λαού είναι ό,τι ωραιότερο δημιουργεί ένας λαός. Γνωρίζοντας λοιπόν το λαϊκό πολιτισμό γνωρίζουμε την ίδια την ψυχή του λαού. Όπως λοιπόν μας ενδιαφέρει να γνωρίζουμε ποιοι ήταν οι παππούδες μας έτσι μας ενδιαφέρει να γνωρίζουμε και τον τρόπο που ζούσαν. Πώς ήταν τα σπίτια τους, ποια επαγγέλματα έκαναν, ποια μουσική άκουγαν, ποια φαγητά έτρωγαν και όλα όσα χαρακτηρίζουν τη ζωή των ανθρώπων. Ανάμεσα σε αυτά είναι και το πώς ντύνονταν.

Αν από τους παππούδες και τις γιαγιάδες μας κρατούμε το ίδιο επώνυμο και πολλές φορές και το μικρό τους όνομα, προσπαθώντας να διατηρήσουμε τη συνέχεια με τους ανθρώπους από τους οποίους προερχόμαστε, ίδια αξία έχει και να διατηρούμε ζωντανούς δεσμούς με τον πολιτισμό που δημιούργησαν. Γιατί η πολιτιστική κληρονομιά είναι σαν τις ρίζες του δέντρου. Αυτή τροφοδοτεί τον πολιτισμό του σήμερα και του δίνει τη δυνατότητα να φτάνει όλο και πιο ψηλά. Όπως ακριβώς οι ρίζες του δέντρου του επιτρέπουν να αναπτύσσεται και να πετάει συνέχεια καινούρια κλαδιά, να βγάζει φύλλα, ανθούς και να καρπίζει.

Κάθε λαός έχει τη δική του Παράδοση. Και κάθε λαός καμαρώνει για την πολιτιστική δημιουργία των προγόνων του. Το ίδιο κι εμείς, οι Έλληνες. Έχουμε μια πλούσια λαϊκή παράδοση και νιώθουμε περήφανοι γι' αυτήν.

Το σχολείο φροντίζει πάντα να φέρνει τους μαθητές σε επαφή με τη λαϊκή παράδοση. Σήμερα μάλιστα που η χώρα μας ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση συχνά αναπτύσσονται συνεργασίες ανάμεσα στα σχολεία των κρατών μελών της Ε.Ε. και οι μαθητές τους ανταλάσσουν πληροφορίες για θέματα σχετικά με τις παραδόσεις του κάθε λαού.

Με τη λαϊκή παράδοση ασχολούνται και άλλοι φορείς. Σας θυμίζω τη φετινή μας επίσκεψη στο Μουσείο Ελληνικών Λαϊκών Μουσικών Οργάνων στην Πλάκα. Όμοια υπάρχουν και πολλά άλλα μουσεία που ασχολούνται με τη διάσωση της λαϊκής παράδοσης, την καταγραφή και την έρευνα, την προβολή και τη διατήρησή της.

Υπάρχει μάλιστα και ειδικός επιστημονικός κλάδος που ασχολείται με όλα αυτά. Λέγεται ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ. Και λαογραφικά ονομάζονται και τα μουσεία εκείνα που ασχολούνται με τη λαϊκή παράδοση.

Όλους αυτούς τους φορείς που ασχολούνται με τη λαϊκή παράδοση τους εποπτεύει και τους βοηθά στο έργο τους το αρμόδιο υπουργείο, το ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ:

http://www.culture.gr

Ο πλήρης μάλιστα τίτλος του είναι Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού. Διότι τα έργα του πολιτισμού αποτελούν το σημαντικότερο πόλο έλξης κάθε επισκέπτη της χώρας μας.

Στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Πολιτισμού μπορείτε να δείτε και ειδικό κατάλογο με τα λαογραφικά μουσεία της χώρας μας:

http://odysseus.culture.gr/h/1/gh110.jsp?theme_id=23

Μπορείτε μάλιστα να επισκεφθείτε πολλά απ' αυτά χάρη στις δυνατότητες που προσφέρει σήμερα το διαδίκτυο.

Υπάρχει μάλιστα και ένα μουσείο που αφορά αποκλειστικά το θέμα μας:

http://odysseus.culture.gr/h/1/gh151.jsp?obj_id=3380&theme_id=30

Μουσείο Ιστορίας της ελληνικής ενδυμασίας. Αυτός είναι ο τίτλος του. Βρίσκεται στο Κολωνάκι, μόλις επτά λεπτά με τα πόδια από την πλατεία Συντάγματος. Εγκαινιάστηκε το 1988, από την τότε υπουργό Πολιτισμού, τη Μελίνα Μερκούρη. Και όπως διαβάζουμε στην ιστοσελίδα του Λυκείου Ελληνίδων, του φορέα που δημιούργησε αυτό το μουσείο:

http://www.lykeionellinidon.gr

"Στεγάζεται σε διώροφο κτίριο της οδού Δημοκρίτου 7, που κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1920. Πρόκειται για ένα κατεξοχήν ενδυματολογικό μουσείο, το οποίο περιλαμβάνει στις συλλογές του περίπου 25.000 αντικείμενα, κυρίως αυθεντικές τοπικές φορεσιές και κοσμήματα του ιστορικού ελληνικού χώρου.

Σκοπός της ύπαρξής του είναι η συλλογή, η διαφύλαξη, η μελέτη και τέλος η προβολή της ιστορίας της ελληνικής ενδυμασίας. Kύρια δραστηριότητά του είναι η διοργάνωση περιοδικών θεματικών εκθέσεων σε ετήσια βάση, που δίνουν την ευκαιρία στο κοινό να γνωρίζει κάθε φορά και ένα τμήμα της πλούσιας συλλογής του. Tο Mουσείο Iστορίας της Eλληνικής Eνδυμασίας είναι από το 1997 τακτικό μέλος του ICOM του Διεθνούς Συμβουλίου Mουσείων.

H συλλογή του ενδυματολογικού υλικού του Mουσείου ξεκινά το 1911, όταν η Kαλλιρρόη Παρρέν, η ιδρύτρια του Λυκείου των Eλληνίδων, θέλοντας να παρουσιάσει τις ελληνικές τοπικές ενδυμασίες στις μεγάλες γιορτές του Παναθηναϊκού Σταδίου ζήτησε και πέτυχε να της δανείσουν φορεσιές από όλη την Eλλάδα. Έτσι δημιουργείται ο πρώτος πυρήνας της Mουσειακής Iματιοθήκης του τμήματος Eθνικών Eνδυμασιών του Λυκείου των Eλληνίδων, που εμπλουτίστηκε αργότερα με αγορές και άλλες πολυάριθμες δωρεές. Εκτός από τις ελληνικές τοπικές ενδυμασίες και τα κοσμήματα, τη συλλογή συμπληρώνουν αντίγραφα μινωικών, αρχαϊκών και βυζαντινών ενδυμάτων.

[...] Σημαντική επίσης είναι η πολύτιμη συλλογή από πορσελάνινες κούκλες, ντυμένες με παραδοσιακές φορεσιές, δωρεά της Βασίλισσας Όλγας, το 1914, στο Λύκειον των Ελληνίδων.

[...]Παράλληλα με τις εκθέσεις, το Μουσείο Ιστορίας της Ελληνικής Ενδυμασίες οργανώνει συμπληρωματικές δραστηριότητες, όπως εκπαιδευτικά προγράμματα και ξεναγήσεις μαθητών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, διαλέξεις, σεμινάρια και συνεργασίες με άλλους φορείς με στόχο τον εμπλουτισμό της εκθετικής του δραστηριότητας και την καλύτερη επικοινωνία με το κοινό. Στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής του πολιτικής διοργανώνονται σεμινάρια και μαθήματα σχετικά με τον τρόπο ένδυσης και συντήρησης των φορεσιών, σε συνεργασία με το Eθνικό Aρχείο Παραδοσιακής Φορεσιάς (ευρωπαϊκό πρόγραμμα συντήρησης υφάσματος «Rafael»). Επιπλέον έχουν οργανωθεί δύο κύκλοι μαθημάτων ενδυματολογίας. Τέλος τα εγκαίνια των εκθέσεων πλαισιώνονται από διαλέξεις με θέματα συναφή με το περιεχόμενο της εκάστοτε έκθεσης."

Εδώ: http://www.lykeionellinidon.gr/portal/menu.aspx θα βρείτε μια ωραία ψηφιακή συλλογή των εκθεμάτων αυτού του μουσείου και θα γνωρίσετε δείγματα λαϊκών ενδυμασιών. Αρκεί να κάνετε κλικ στη φωτογραφία του κάθε εκθέματος για να διαβάσετε πλήθος σχετικές πληροφορίες γι' αυτό. Δείτε για παράδειγμα ένα χαρακτηριστικό φόρεμα από τη συλλογή αυτή:

Κάνοντας κλικ στην εικόνα διαβάζουμε:

http://www.lykeionellinidon.gr/portal/view_object.aspx?lang=gr&id=2949/2

πως το φόρεμα αυτό ονομάζεται "Τλικουστός σαγιάς", προέρχεται από τη Μακεδονία όπου και το φορούσαν ως νυφικό οι γυναίκες στις αρχές του 20ου αιώνα. Στην ετοιμασία του έπαιρναν μέρος τόσο οι ίδιες οι γυναίκες όσο και ειδικοί εκείνης της εποχής (μπογιατζής, ράφτης)

Λαογραφικά μουσεία υπάρχουν και άλλα πέρα από όσα αναφέρει ο κατάλογος του Υπουργείου Πολιτισμού. Αξιοποιήστε τις μηχανές αναζήτησης για να τα εντοπίσετε και ειδικά εκείνα που ασχολούνται με την ενδυμασία.

Επιλέξτε κάποια φορεσιά που σας άρεσε ιδιαίτερα και παρουσιάστε την εδώ, στο φόρουμ.

Μην ξεχνάτε να αναφέρετε από ποια πηγή δανειστήκατε και τις πληροφορίες και τυχόν φωτογραφίες που θα αναρτήσετε. Φροντίστε επίσης να σιγουρευτείτε ότι ο χώρος από τον οποίο θα δανειστείτε σχετικό υλικό, επιτρέπει κάτι τέτοιο.

Δείτε, τέλος, μια ανάλογη εργασία που έχουν δημοσιεύσει στο διαδίκτυο οι μαθητές ενός σχολείου της Νέας Σμύρνης: http://2tee-n-smyrn.att.sch.gr/politistikosite/politistikoK52.htm

καθώς και εδώ:

http://www.cretan-history.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=109&Itemid=100013

ένα αφιέρωμα στην παραδοσιακή φορεσία της Κρήτης, που αποτέλεσε και την αφορμή για το δικό μας διαδικτυακό αφιέρωμα στις τοπικές ενδυμασίες:

Βιβλίο Μαθηματικών της Δ' τάξης του Δημοτικού, σελ. 114, εικόνα από κρητικό καφενείο

και στα πλαίσια της διαθεματικής προσέγγισης της ύλης και της ενότητας που διδασκόμαστε αυτό το διάστημα στο μάθημα της Γλώσσας: Βιβλίο Γλώσσας Δ' τάξης του Δημοτικού, τεύχος Γ', σελ. 73, "Ταξίδια στην Ελλάδα"

___________________________________

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Η δημοσίευση των εργασιών των μαθητών θα γίνει στο φόρουμ της Δανειστικής Βιβλιοθήκης του Σχολείου:

http://dwdekato.forumgreek.com/forum-f22/topic-t73.htm#433

Η ΓΟΡΓΟΝΑ

Ένα από τα κλασικά βιβλία για τη θάλασσα και τους ναυτικούς είναι ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΠΛΩΡΗΣ του νεοέλληνα πεζογράφου Ανδρέα Καρκαβίτσα.

Παραθέτουμε από το βιβλίο αυτό το ακόλουθο διήγημα:

Η ΓΟΡΓΟΝΑ

Με το μπρίκι* του καπεταν Φαράση αρμένιζα μισοκάναλα εκείνη τη νύ­χτα. Σπάνια νύχτα! πρώτη και τελευταία θαρρώ στη ζωή μου. Τι είχαμε φορτωμένο; Τι άλλο από σιτάρι. Πού πηγαίναμε; Πού αλ­λού από τον Πειραιά. Πράματα και τα δυο που τα έκαμα το λιγότερο είκοσι φορές. Μα εκείνη τη βραδιά ένιωθα τέτοιο πλάκωμα στην ψυχή, που κινδύνευα να λιγοθυμήσω. Δεν ξέρω τι μου έφταιγε· θες η γαληνεμένη θάλασσα, θες ο ξάστερος ουρανός, θες το τσουχτερό λιοπύρι· δεν μπορώ να ειπώ. Μα είχα τόσο βαριά την ψυχή, ήβρεσκα τόσο σαχλοπλημμυρισμένη τη ζωή, που αν με άρπαζε κανείς να με ρίξει στο νερό, «όχι!» δε θα ’λεγα.

Ο ήλιος ήταν ώρα βασιλεμένος. Τα χρυσοπόρφυρα συγνεφάκια, που συντρόφευαν το βασίλεμά του, σκάλωσαν κάπου μαύρα σαν μεγάλες καπνιές. Ο Αποσπερίτης έλαμψε κρυσταλλόχιονο μέσα στα σκούρα. Φάνηκαν ψηλά οι αστερισμοί ένας κι ένας. Τα νερά κάτω πήραν εκείνο το λευκοσκότεινο χρώμα, το κρύο και λαχταριστό του ατσαλιού. Το ναυτόπουλο άναψε τα φανάρια· ο καπετάνιος κατέβηκε να κοιμηθεί· ο Μπούλμπερης έκατσε στο τιμόνι. Ο Μπραχάμης, ο σκύλος μας, κουλουριάστηκε στη ρίζα του αργάτη να ησυχάσει και κείνος.

Εγώ ούτε να ησυχάσω μπορούσα. Ούτε ύπνο ούτε ξύπνο. Δο­κίμασα να πιάσω κουβέντα με τον τιμονιέρη· μα είχε τόση ανο­στιά, που έσβησε σαν φωτιά αναμμένη με χλωρόξυλα. Πήγα να παίξω με το Μπραχάμη· αλλά και κείνος τρύπωσε ακόμη πε­ρισσότερο το μουσούδι στα πόδια του και βαριεστημένος γρίνιασε, σαν να μου έλεγε:

- Άφησέ με και δεν έχω την όρεξή σου!

Τότε βαριεστημένος και γω πήγα και ξαπλώθηκα μπρού­μυτα καταμεσής κι έκλεισα στη χούφτα τα μάτια μου. Ήθελα να μη βλέπω τίποτα, να μην αισθάνομαι πως ζω. Και λίγο λίγο σχεδόν το κατόρθωσα. Κάτι ελάχιστο, σαν θαμπό καντηλάκι, ένιωθα να ζει μέσα μου και γύρω το κορμί μου να σμίγει και να χωνεύει μέσα στ’ αναίσθητα σανίδια της κουβέρτας.

Πόσο έμεινα έτσι, δεν ξέρω. Τι μου ήρθε στο νου κι αν μου ήρθε τίποτα, δε θυμούμαι. Άξαφνα όμως άρχισα ν’ ανατριχιάζω· σαν κάποιος μαγνήτης να ερέθιζε τα νεύρα μου, όπως η υγρασία αναγκάζει τα πουλιά στο φλυάρισμα. Κι ευθύς πορ­φυρό κύμα χύθηκε απάνω μου. Πίστεψα πως κολυμπούσα στα αίματα. Και όπως ο κοιμάμενος σε σκοτεινό δωμάτιο αυτόματα ξυπνά στο λαμπρό φως της ημέρας, και γω άνοιξα τα μά­τια μου. Τ’ άνοιξα ή τα ’κλεισα δε θυμούμαι, θυμούμαι μόνο πως έμεινα ακίνητος. Πρώτη μου σκέψη ήταν πως ξύπνησα στο στομάχι κάποιου ψαριού, που ρούφηξε το καράβι μας. Και όμως δεν ήταν στομάχι ψαριού. Ήταν ο ουρανός ψηλά και κά­τω η θάλασσα. Μα όλα, ψηλά και χαμηλά, στρωμένα ήταν με ρούχο κατακόκκινο, κυματιστό, που έβαφε με αβρό φεγγοβόλημα ως και το σωτρόπι της σκάφης μας. Κάπου στα πέρατα της γης πυρκαγιά τίναζε τη λαμπάδα της ψηλά κι έριχνε φοβερούς αποκλαμούς πέρα δώθε. Μα πού το κάμα και πού η αθάλη της; Και τα δυο έλειπαν.

Κάτω στα βάθη του βοριά κάποιο μενεξεδένιο σύγνεφο άπλωσε και τύλιξε γαλαζόχρωμα τ’ αστέρια, τα έκρυψε κάτω από το πυκνό μαγνάδι του. Και παραπάνω τόξο απλώθηκε λευκοκίτρινο κι έχυσε μεσούρανα ποτάμια σκοτεινά και ποτάμια πράσινα, χρυσορόδινα και γλαυκά, λες και ήθελε να βάψει το στερέωμα. Και το τόξο, κινητό σαν ανεμόδαρτο παραπέτασμα, κουνούσε τα κρόσσια εμπρός, άπλωνε τις αραχνοΰφαντες δαντέλλες του και πρόβαινε, όπως η πλημμύρα προβαίνει και σκεπάζει με αφρούς και γλώσσες την αμμουδιά. Τ' αέρινα πο­τάμια έτρεχαν γοργά και φούσκωναν και κυλούσαν πάντα σκο­τεινά ή πράσινα, χρυσορόδινα ή γλαυκά, και σκόρπιζαν αντι­φεγγίσματα ολούθε σαν ηλεκτρικού προβολές χοντρές και αδαπάνητες. Η θάλασσα ακίνητη αντανακλούσε τα τόσα χρώματα και φαίνονταν όλα ξαφνισμένα μέσα στην τόση λάμψη. Μα πε­ρισσότερο ξαφνισμένος ήμουν εγώ. Δεν ήξερα τι να κάμω και τι να συλλογιστώ. Έφτασε, είπα, του κόσμου η συντέλεια. Τέ­τοια όμως συντέλεια μπορούσε να ευχαριστήσει τον καθένα. Η Γη βούλεται να πεθάνει μέσα στα ροδοκύματα!...

Άξαφνα ανατρόμαξα. Κάτω βαθιά, μέσ’ από το μενεξεδένιο σύγνεφο, είδα να προβαίνει ίσκιος πελώριος. Η χοντρή κορμοστασιά, το πυργογύριστο κεφάλι του φάνταζαν Αγιονόρος. Τα δυο του μάτια γύριζαν φωτεινούς κύκλους κι έβλεπαν περή­φανα τον Κόσμο πριν τον κλωτσήσουν στην καταστροφή. Να τος, είπα, ο θεόσταλτος άγγελος, ο χαλαστής και σωτήρας! Τον έβλεπα κι είχα σύγκρυο στην ψυχή. Από στιγμή σε στιγ­μή πρόσμενα σφυρί να πέσει το φριχτό χτύπημα. Πάει τώρα η Γη με τους καρπούς πάει κι η θάλασσα με τα ξύλα της! Ούτε τραγούδια πλιο, ούτε ταξίδια, ούτε φιλιά!

Αλλά δεν άκουσα το χτύπημα. Ο ίσκιος πρόβαινε στα νερά με άλματα πύρινα. Κι όσο γρηγορότερα πρόβαινε, τόσο μί­κραινε η κορμοστασιά του. Και άξαφνα ο θεότρεμος όγκος χιλιόμορφη κόρη στάθηκε αντίκρυ μου. Διαμαντοστόλιστη κο­ρώνα φορούσε στο κεφάλι και τα πλούσια μαλλιά γαλάζια χήτη άπλωναν στις πλάτες ως κάτω στα κύματα. Το πλατύ μέ­τωπο, τ’ αμυγδαλωτά μάτια, τα χείλη της τα κοραλλένια έχυ­ναν γύρα κάποια λάμψη αθανασίας και κάποια πηρηφάνια βα­σιλική. Από τα κρυσταλλένια λαιμοτράχηλα κατέβαινε κι έσφιγγε το κορμί ολόχρυσος θώρακας λεπιδωτός και πρόβαλ­λε στο αριστερό την ασπίδα κι έπαιζε στο δεξί τη Μακεδόνικη σάρισα.

Δεν είχα συνέρθει από την απορία και φωνή γλυκεία, ήρε­μη και μαλακή άκουσα να μου λέει:

- Ναύτη-καλεναύτη· ζει ο Βασιλιάς Αλέξαντρος;

- Ο Βασιλιάς Αλέξαντρος! ψιθύρισα με περισσότερη απορία.

Πώς είναι δυνατό να ζει ο βασιλιάς Αλέξαντρος; Δεν ήξερα τι ρώτημα ήταν εκείνο και τι να της αποκριθώ, όταν η φωνή ξαναδευτέρωσε:

- Ναύτη-καλεναύτη· ζει ο βασιλιάς Αλέξαντρος;

- Τώρα, Κυρά μου! απάντησα χωρίς να σκεφτώ. Τώρα βασιλιάς Αλέξαντρος! Ούτε το χώμα του δε βρίσκεται στη γη.

Ωϊμέ! κακό που το ’παθα! Η χιλιόμορφη κόρη έγινε μεμιάς φοβερό σίχαμα. Κύκλωπας βγήκε από το κύμα κι έδειξε λεπιοντυμένο το μισό κορμί. Ζωντανά φίδια τα μεταξόμαλλα ση­κώθηκαν περδώθε, έβγαλαν γλώσσες και κεντριά φαρμακερά κι έχυσαν φοβεριστικό ανεμοφύσημα. Το θωρακωτό στήθος και το παρθενικό πρόσωπο άλλαξαν αμέσως, σα να ήταν η Μονοβύζω του παραμυθιού. Τώρα καλογνώρισα με ποιον είχα να κάμω! Δεν ήταν ο Χάρος της Γης, ο χαλαστής και σωτήρας άγγελος. Ήταν η Γοργόνα, τ’ Αλέξαντρου η αδερφή, που έκλεψε το αθά­νατο νερό και γύριζε ζωντανή και παντοδύναμη. Η Δόξα ήταν του μεγάλου κοσμοκράτορα, αγέραστη κι αιώνια σε στεριά και θάλασσα. Και μόνο για Κείνης τον ερχομό έχυσε ο Πόλος το Σέλας του, να στρώσει τον αθέρα με της πορφύρας το χρώμα. Δε ρωτούσε βέβαια για το φθαρτό σώμα, αλλά για τη μνήμη του αφέντη της. Και τώρα στην άκριτη μου απόκριση μανια­σμένη έριξε το χέρι, ένα δασοτριχωμένο και βαρύ χέρι στην κουπαστή, έπαιξε ζερβόδεξα την ουρά της κι έδειξε Ωκεανό τον μαλακό Πόντο.

- Όχι, Κυρά, ψέματα!... τρανοφώναξα με λυμένα γόνατα. Εκείνη με κοίταξε αυστηρά και με φωνή τρεμάμενη ξανα­ρώτησε:

- Ναύτη-καλεναύτη· ζει ο βασιλιάς Αλέξαντρος;

- Ζει και βασιλεύει· απάντησα ευθύς. Ζει και βασιλεύει και τον κόσμο κυριεύει.

Άκουσε τα λόγια μου καλά. Σα να χύθηκε αθάνατο νερό η φωνή μου στις φλέβες της, άλλαξε αμέσως το τέρας κι έλαμψε παρθένα πάλι χιλιόμορφη. Σήκωσε το κρινάτο χέρι της από την κουπαστή, χαμογέλασε ροδόφυλλα σκορπώντας από τα χείλη της. Και άξαφνα στον ολοπόρφυρον αέρα χύθηκε τραγούδι πολεμικό, λες και γύριζε τώρα ο Μακεδονικός στρατός από τις χώρες του Γάγγη και του Ευφράτη.

Σήκωσα τα μάτια ψηλά και είδα τ’ αέρινα ποτάμια, τα σκο­τεινά και τα πράσινα, τα χρυσορόδινα και τα γλυκά, να σμί­γουν στον ουρανό και να κάνουν Στέμμα γιγάντιο. Ήταν κά­μωμα του καιρού ή μην ήταν απόκριση στο ρώτημα της αθάνατης; Ποιος ξέρει. Μα σιγά σιγά οι αχτίνες άρχισαν να θα­μπώνουν και να σβήνουν μια με την άλλη, λες κι έπαιρνε τα κάλλη μαζί της η Γοργόνα στην άβυσσο.

Τώρα ούτε Στέμμα ούτε Τόξο φαινόταν πουθενά. Κάπου κάπου σκόρπια σύγνεφα έμεναν σταχτιά και κάτωχρα· και μέσα στην ψυχή μου θαμπή και ξέθωρη η πορφύρα της πατρίδας μου.

Με το μπρίκι του καπετάν Φαράση αρμένιζα μισοκάναλα εκείνη τη νύχτα.

_______________________

* μπρίκι = είδος ιστιοφόρου

ΠΗΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ:

http://www.sarantakos.com/kibwtos/mazi/karkabitsas%20logia%20plwrhs/karkavitsas-logia.htm

(Στη διεύθυνη αυτή μπορείτε να βρείτε και άλλα διηγήματα από τα ΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΠΛΩΡΗΣ του Καρκαβίτσα)

ΣΗΜΕΙΩΣΗ:

Ο μύθος της Γοργόνας έχει επηρεάσει πολλούς καλλιτέχνες, τόσο στο παρελθόν όσο και στις μέρες μας. Στην προηγούμενη ανάρτησή μας αναφερθήκαμε στις γοργόνες που στολίζουν τα ακρόπρωρα των πλοίων, εδώ, εκτός από το ωραιότατο διήγημα του Καρκαβίτσα, παραθέτουμε και ένα ελαφρολαϊκό τραγούδι που έχει τίτλο Η ΓΟΡΓΟΝΑ:

Θυμίζουμε επίσης ότι υπάρχει και ένα παιδικό βιβλίο, ιδιαίτερα αγαπητό στους λιλιπούτιους βιβλιόφιλους, με τίτλο Η ΜΙΚΡΗ ΓΟΡΓΟΝΑ. Συγγραφέας ο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Στην εποχή μας δυστυχώς τα περισσότερα παιδάκια της προσχολικής ηλικίας δεν ακούνε πια παραμύθια από γιαγιάδες... Κι έτσι τη ΜΙΚΡΗ ΓΟΡΓΟΝΑ όπως και όλους τους άλλους ήρωες της παιδικής λογοτεχνίας τους γνωρίζουν από DVD.

Εσείς όμως, που είστε μεγάλα παιδιά, μη χάνετε την ευκαιρία να διαβάζετε καλά λογοτεχνικά βιβλία. Και με την ευκαιρία σημειώνουμε ότι τα ΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΠΛΩΡΗΣ υπάρχουν στη δανειστική βιβλιοθήκη του σχολείου μας και μάλιστα σε τρία αντίτυπα (αρ. βιβλιοθήκης 16, 103, 147)

Βιβλίο για τη Γοργόνα, για τη ΣΠΗΛΙΑ ΤΗΣ ΓΟΡΓΟΝΑΣ, έχει γράψει και η Λίτσα Ψαραύτη. Το θέμα του αφορά την προσφυγιά και τη Μικρασιατική Καταστροφή. Κατάλληλο για ηλικίες από 9 - 12.

Επίσης η Νίτσα Τζώρτζογλου έχει γράψει το ΦΙΛΙ ΤΗΣ ΓΟΡΓΟΝΑΣ. Ηρωίδα η Μούκη, που ζει στην Κάσο και...

Και για τα πολύ μεγάλα παιδιά, τους γονείς και τους συναδέλφους, προτείνουμε να παρακολουθήσουν μια Γοργόνα θεατρική που μόλις άρχισε τα ταξίδια της στη σκηνή του Εθνικού Θεάτρου: Η ΚΥΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ του ΙΨΕΝ. (δείτε περισσότερα ΕΔΩ)

Τα μάτια των πλοίων και ο διαγωνισμός της HELMEPA

Με αφορμή τη χτεσινή μας επίσκεψη στο Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος (κάντε κλικ ΕΔΩ για να διαβάσετε περισσότερα) και το πρόγραμμα "Ναυπηγώντας μια τριήρη" που παρακολουθήσαμε, βρίσκουμε ευκαιρία να σταθούμε σε μια χαρακτηριστική ιδιότητα των πλοίων, στα μάτια τους.

Μα έχουν μάτια τα πλοία; Φυσικά και έχουν! Και ιδού η απόδειξη:

Βλέπετε; Και μάλιστα μάτι γαλανό, καθρεφτισμός του απέραντου γαλάζιου της θάλασσας.

Φυσικά θα αναγνωρίσατε πως η φωτογραφία αυτή αφορά την πλώρη μιας τριήρους, που πέρα από το χαρακτηριστικό έμβολο στην άκρη της, έφερε και δυο μάτια ζωγραφισμένα έτσι που να δίνει την εντύπωση ότι το πλοίο είναι ζωντανός οργανισμός και όχι ένα άψυχο σκαρί.

Το περίεργο είναι πως εκείνες οι αρχαίες δοξασίες για τα πλοία έχουν επιζήσει και σήμερα... Όχι, δε ζωγραφίζουν πια μάτια στις πλώρες των πλοίων. Όμως στην ίδια ακριβώς θέση που υπήρχαν κάποτε τα μάτια, υπάρχουν σήμερα δυο τρύπες για να περνά η καδένα (αλυσίδα) της άγκυρας. Ε, λοιπόν, ξέρετε πώς αποκαλούν οι Έλληνες ναυτικοί αυτές τις τρύπες;

Όκια! Και σημαίνει μάτια, από την ιταλική λέξη occhio (= μάτι).

Μάλιστα τα μάτια αυτά, τα όκια, συμπεριφέρονται μερικές φορές σαν μάτια ανθρώπινα. Μπορεί δηλαδή να μη βλέπουν αλλά καταφέρνουν και κλαίνε!!! Θα σας δώσουμε απόδειξη με την επόμενη φωτογραφία μας από ένα σύγχρονο πλοίο:

Παρατηρήστε το όκιο αυτού του πλοίου. Του BEBEDOURO. Βρίσκεται ακριβώς κάτω από το όνομά του. Στη μάσκα δηλαδή του πλοίου...

Βλέπετε εκεί την άγκυρα αλλά και τη λαμαρίνα του καραβιού πολύ λερωμένη. Είναι τα σημάδια που άφησαν τα ... δάκρυα. Τα δάκρυα του καραβιού!!!

Για να βάλουμε όμως τα πράγματα στη θέση τους και να εξηγήσουμε γιατί είναι τόσο λερωμένη στο σημείο αυτό η λαμαρίνα του πλοίου, πρέπει να πούμε ότι κάθε φορά που το καράβι ανεβάζει την άγκυρά του (βιράρει το λένε οι ναυτικοί και αντίστοιχα το ναυτικό παράγγελμα για το ανέβασμα της άγκυρας είναι: "Βίρα τις άγκυρες") ανοίγουν και μια ειδική βρύση για να ξεπλένεται η αλυσίδα της άγκυρας από όσα τη λέρωσαν κάτω στο βυθό.

Τι μπορεί να λερώσει την αλυσίδα και την άγκυρα όταν ποντίζεται (δηλαδή βυθίζεται στη θάλασσα); Φύκια και άλλα είδη της θαλάσσιας χλωρίδας, λάσπες του βυθού αλλά και άλλοι ρύποι όταν υπάρχει θαλάσσια ρύπανση.

Τότε λοιπόν, όταν η άγκυρα συναντήσει ένα βυθό γεμάτο ρύπους, τα όκια του καραβιού όχι μόνο κλαίνε μα κλαίνε με μαύρο δάκρυ!

Μα τι νομίζετε; Μόνο εμείς στενοχωριόμαστε για τη θαλάσσια ρύπανση; Τα καράβια; Που η θάλασσα είναι το σπίτι τους; Είναι δυνατόν να μη στενοχωριούνται όταν βλέπουν βρόμικο το "σπιτάκι" τους;

Νομίζω ότι αυτό σκέφτηκε και η HELMEPA JUNIOR όταν αποφάσισε στο φετινό διαγωνισμό ζωγραφικής να ορίσει ως θέμα (δείτε ΕΔΩ περισσότερα) το:

«‘Πράσινα’, περιβαλλοντικά φιλικά πλοία σε γαλάζιες θάλασσες »

Να, θα το εξηγήσω με μια εικόνα:

Η Γοργόνα και ο κήπος της θάλασσας! Η Γοργόνα, το μυθικό τέρας των θαλασσών που συνοδεύει και προστατεύει όλα τα "καλά" καράβια του κόσμου. Αυτή φυσικά φροντίζει και την άγκυρα. Μην κοιτάτε που μερικοί νομίζουν ότι αρκεί να γυρίσει ο ναυτικός το μεγάλο βαρούλκο της πλώρης (εργάτη της άγκυρας το λένε χαϊδευτικά) για να κατέβει στον πυθμένα η άγκυρα. Εμένα να ρωτάτε, που έχω δουλέψει σε καράβι και έχω ρωτήσει την ίδια την άγκυρα να μου πει τα μυστικά της:

Με το χέρι λοιπόν στην καρδιά σας λέω ότι υπάρχει Γοργόνα! Αν και καμιά φορά, όπως έγραψε ο ποιητής της θάλασσας, ο Νίκος Καββαδίας: "η πλωριά Γοργόνα πηδάει στον πόντο μεθυσμένη"! Είναι που στενοχωριέται με κάποια πράγματα και πίνει κανένα ποτηράκι παραπάνω να πάνε κάτω τα ... φαρμάκια. Τι άραγε να στενοχωρεί τη Γοργόνα; Την πλωριά Γοργόνα;

Ξέρετε ότι ως τον περασμένο μόλις αιώνα τέτοιες γοργόνες στόλιζαν πραγματικά τις πλώρες των πλοίων; Να, δείτε μια τέτοια "γοργόνα":

Ήταν σκαλισμένες σε ξύλο και τις τοποθετούσαν ακριβώς κάτω από το "κοράκι" της πλώρης. Τα ξύλινα αυτά γλυπτά ονομάζονται ακρόπρωρα ή ακροστόλια. Σκοπός τους δεν ήταν μόνο να στολίζουν το πλοίο μα και να φέρνουν καλή τύχη. Όπως ακριβώς πίστευαν και οι αρχαίοι Έλληνες ναυπηγοί όταν ζωγράφιζαν μάτια στην πλώρη της τριήρους.

Τέτοια ακρόπρωρα είδαμε χτες στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος. Και από το δικό του περιοδικό, τον Περίπλου, (σελίδα 32 ) παραθέτω τις εξής πληροφορίες:

"ΤΑ ακροστόλια ή ακρόπρωρα των πλοίων από τα αρχαία χρόνια συνδέονταν με μαγικές ιδιότητες, καλή τύχη και δεισιδαιμονίες. Οι κυκλαδίτικοι κύκνοι, τα μινωικά ψάρια και οι βυζαντινοί δράκοι αποτελούν τους προγόνους των ξυλόγλυπτων έργων που κοσμούσαν την πλώρη των περήφανων ξύλινων ιστιοφόρων, με τη μορφή γυναίκας, γοργόνας, Τρίτωνα ή Ποσειδώνα, σε πραγματικό σχεδόν μέγεθος ανθρώπου ή και μεγαλύτερα.

Κατά τον Εθικοαπελευθερωτικό Αγώνα του 1821, οι μορφές αυτές μετατρέπονται σε σύμβολα της ελληνικής ναυτικής ιστορίας και παράδοσης ενώ άλλοτε παίρνουν μορφές που δηλώνουν την ονομασία ή και την ιδιοκτησία του πλοίου."

Στο ίδιο τεύχος του Περίπλου, (σελίδα 35 ) και στο αφιέρωμά του σε όλα τα ναυτικά μουσεία της πατρίδας μας, (αξίζει και για το λόγο αυτό να επισκεφθείτε τις σελίδες του και να το διαβάσετε) αναφέρονται και τα εξής:

"Στην πλώρη του καραβιού τοποθετούνταν το ακρόπρωρο. Όπως πίστευαν οι ναυτικοί, το ακρόπρωρο ήταν η προσωποποιημένη ψυχή του καραβιού. Έδιωχνε το κακό, έδινε δύναμη και προστασία στο πλήρωμα και έφερνε πλούτο και αφθονία αγαθών."

Ποια άλλη απόδειξη θέλετε πως τα καράβια έχουν μάτια και έχουν μάλιστα και ψυχή; Τουλάχιστον για όσους τα αγαπάνε πολύ. Κι εμείς, οι Έλληνες, λαός ναυτικός από αρχαιοτάτων χρόνων, έτσι τα βλέπουμε και έτσι τα αγαπάμε τα καράβια. Ελπίζουμε πως και τα Ελληνόπουλα θα διατηρήσουν αυτές τις παραδόσεις της φυλής και θα αγωνιστούν με το δικό τους τρόπο για καράβια πράσινα, περιβαλλοντικά και φιλικά σε γαλάζιες θάλασσες. Όπως μας ζητά και ο φετινός διαγωνισμός της HELMEPA JUNIOR να τα δούμε τα πλοία και να τα ζωγραφίσουμε.

Δημοσιεύουμε στη συνέχεια μερικά ακόμη ακρόπρωρα ελληνικών πλοίων της εποχής του 1821, ώστε να "κλέψουμε" από τα μάτια τους όσα είδαν - και τα καλά και τα άσχημα - σκίζοντας τα κύματα για δεκαετίες:

Ένα κλασικό ακρόπρωρο γοργόνας

Μια άλλη γυναικεία μορφή σε ακρόπρωρο

Η άγρια ματιά αυτού του ακρόπρωρου φανερώνει την πρόθεση του γλύπτη να λειτουργήσει ως αποτρεπτική δύναμη σε κάθε κακό.

Η γυναικεία αυτή μορφή έχει το χέρι υψωμένο και κρατά το κέρας της Αμάλθειας, σύμβολο πλούτου (περιοδικό ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ)

Ένα μαύρο ακρόπωρο. Συμβολίζανε με το χρώμα αυτό το θάνατο του καπετάνιου.

Ο θεός Άρης: Ακρόπρωρο από το πλοίο "Aρης" του Ανδρέα Μιαούλη.

(Από τη συλλογή ακρόπρωρων του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου)

Από την ίδια συλλογή παραθέτουμε και ακόλουθο ακρόπρωρο, που δεν κοσμούσε ιστιοφόρο αλλά το πλοίο ΚΑΡΤΕΡΙΑ,το πρώτο πλοίο του ελληνικού εθνικού στόλου και το πρώτο ατμήλατο πλοίο παγκοσμίως που συμμετείχε σε πολεμικές επιχειρήσεις, με κυβερνήτη τον άγγλο φιλέλληνα Frank Hastings:

___________________

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΚΡΟΠΡΩΡΑ:

• ΑΚΡΟΠΡΩΡΟ ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ
• ΜΕΛΕΤΗ ΑΚΡΟΠΡΩΡΟΥ ΓΑΛΑΞΕΙΔΙΟΥ
• Ο ΠΟΡΟΣ ΚΑΙ Η ΛΑΪΚΗ ΝΑΥΤΙΚΗ ΞΥΛΟΓΛΥΠΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΑΚΡΟΠΡΩΡΟΥ
• ΚΥΚΝΑΔΕΣ ΝΗΣΟΙ (ΑΚΡΟΠΡΩΡΑ ΣΕ ΜΟΡΦΗ ΚΥΚΝΟΥ)